Tết Nhật Bản: Khám phá phong tục đón năm mới độc đáo xứ Phù Tang

Những ngày đầu tháng Giêng ở Nhật Bản có một nhịp điệu rất riêng, từ tiếng chuông chùa vang lên trong đêm giao thừa đến dòng người đi lễ đầu năm và những hộp Osechi nhiều tầng xuất hiện trên bàn ăn gia đình. Tết Nhật Bản, hay Oshougatsu, được đón vào ngày 1/1 Dương lịch thay vì Tết Âm lịch quen thuộc ở nhiều nước châu Á, nhưng những nghi thức cầu bình an, sum họp và đón vị thần năm mới vẫn được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Ghé xứ Phù Tang vào dịp này trong hành trình tour Nhật Bản, du khách sẽ bắt gặp một Nhật Bản vừa trang nghiêm ở đền chùa, vừa ấm cúng trong những phong tục và món ăn dành riêng cho những ngày đầu năm.

Thông tin về ngày Tết Nhật Bản

Tết Nhật Bản hay Oshougatsu diễn ra vào ngày 1/1 Dương lịch, khác với Tết Nguyên Đán được tổ chức theo lịch âm ở Việt Nam. Trước năm 1873, người Nhật xác định ngày đầu năm theo lịch âm dương truyền thống. Đến thời Minh Trị, Nhật Bản chuyển sang sử dụng lịch Gregory và ngày 1/1 trở thành mốc bắt đầu năm mới. Dù cách tính ngày thay đổi, nhiều phong tục và nghi thức truyền thống của dịp Tết vẫn được duy trì đến ngày nay.

Không khí tết ở Nhật Bản bắt đầu rõ hơn vào những ngày cuối tháng 12, khi các gia đình dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị đồ ăn và trang trí không gian sống để đón năm mới. Ba ngày đầu tháng 1, từ ngày 1 đến 3/1, được gọi là Sanganichi, là khoảng thời gian đặc biệt quan trọng trong dịp Tết. Nhiều người dành những ngày này để về quê, sum họp gia đình, đi đền chùa đầu năm và tham gia các hoạt động truyền thống. Một số cửa hàng, nhà hàng và cơ sở kinh doanh cũng nghỉ hoặc điều chỉnh giờ hoạt động trong thời gian này, vì vậy du khách nên kiểm tra lịch mở cửa trước khi lên kế hoạch tham quan.

Những phong tục đón Tết ở Nhật Bản

Trước khi bước sang năm mới, người Nhật thường thực hiện nhiều phong tục để dọn dẹp không gian sống, trang trí nhà cửa và chuẩn bị tinh thần đón một khởi đầu mới. Trong đó, Osouji, Kadomatsu và nghi thức rung chuông Joya no Kane là những nét văn hóa tiêu biểu gắn với thời điểm cuối năm.

Osouji với tục tổng vệ sinh nhà cửa cuối năm

Cuối tháng 12, nhiều gia đình Nhật thực hiện Osouji, phong tục tổng vệ sinh nhà cửa, diễn ra tại nhiều gia đình Nhật Bản. Việc dọn dẹp thường kỹ hơn ngày thường, từ lau cửa kính, sắp xếp lại đồ đạc đến làm sạch những góc ít được chú ý trong suốt năm. Phong tục này có nguồn gốc từ Susuharai, nghi thức quét bụi cuối năm từng gắn với việc chuẩn bị không gian sạch sẽ để đón Toshigami, vị thần năm mới. Theo thời gian, Osouji trở thành một phần quen thuộc của đời sống gia đình, mang theo quan niệm dọn sạch bụi bặm của năm cũ để bước sang năm mới với nhà cửa tươm tất, tinh thần nhẹ nhàng hơn.

Trang trí cửa nhà đón năm mới

Những ngày cận Tết, Kadomatsu (cổng cây thông) thường được đặt hai bên lối vào nhà hoặc cửa hàng. Vật trang trí này chủ yếu sử dụng thông và tre, đôi khi điểm thêm cành mơ. Trong quan niệm truyền thống, thông gắn với sự trường thọ, tre tượng trưng cho sức sống bền bỉ, còn Kadomatsu được xem như dấu hiệu chào đón Toshigami đến nhà vào năm mới. Ngước lên cửa, bạn còn dễ bắt gặp Shimenawa, sợi dây bện bằng rơm với những dải giấy trắng shide, đánh dấu một không gian thanh sạch và mang ý nghĩa bảo vệ ngôi nhà trước những điều không may. Những khoảng cửa quen thuộc dần có thêm màu xanh của thông, tre, xen giữa là những dải shide trắng khẽ lay trước hiên, những con phố quen thuộc cũng rộn ràng hơn trong những ngày cận Tết.

Joya no Kane với 108 tiếng chuông đêm giao thừa

Tiếng chuông chùa trầm đục vang lên từng hồi trong đêm 31/12, báo hiệu giao thừa đang đến gần. Người Nhật gọi nghi thức này là Joya no Kane, với 108 tiếng chuông tượng trưng cho bonnou, những ham muốn và phiền não của con người trong quan niệm Phật giáo, mang ý nghĩa gác lại những điều còn vướng bận của năm cũ. Trong nghi thức này, 107 tiếng chuông được rung trước nửa đêm và tiếng thứ 108 vang lên khi năm mới bắt đầu. Một số ngôi chùa cho phép du khách và người dân trực tiếp tham gia rung chuông, vì vậy đây cũng là trải nghiệm đáng thử nếu bạn có dịp đón Tết Nhật Bản.

Những hoạt động đầu năm trong Tết Nhật Bản

Sang những ngày đầu tháng Giêng, không khí Oshougatsu chuyển sang những buổi đi lễ, gặp gỡ người thân và vui chơi cùng gia đình. Có những hình ảnh khá quen với người Việt như trẻ nhỏ nhận tiền mừng tuổi, cả nhà cùng đi đền chùa, xen vào đó là những phong tục như dậy sớm đón mặt trời đầu năm hay ngồi quây quần chơi Karuta.

Hatsumode – Đi đền chùa đầu năm

Hatsumode là chuyến viếng thăm đền Thần đạo hoặc chùa Phật giáo đầu tiên trong năm của người Nhật. Trong những ngày đầu tháng Giêng, nhiều người đến đền, chùa để cầu mong sức khỏe, bình an, may mắn và những điều thuận lợi cho bản thân cũng như gia đình trong năm mới. Đây cũng là dịp để mỗi người dành thời gian nhìn lại năm cũ và gửi gắm những mong ước cho chặng đường phía trước.

Khi thực hiện Hatsumode, người dân thường dành thời gian cầu nguyện sau khi đến nơi. Nhiều người còn rút quẻ bói Omikuji để xem vận may trong năm mới. Đây là những quẻ được bán tại đền, chùa với các mức độ may mắn khác nhau. Bên cạnh đó, Omamori – những lá bùa hộ mệnh, cũng được nhiều người mua để cầu bình an, sức khỏe hoặc may mắn tùy theo mong muốn.

Hatsuhinode - Ngắm bình minh đầu năm mới

Hatsuhinode là phong tục ngắm mặt trời mọc vào buổi sáng đầu tiên của năm mới, ngày 1/1 Dương lịch. Theo quan niệm truyền thống của người Nhật, bình minh đầu năm mang ý nghĩa may mắn, tượng trưng cho hy vọng và những khởi đầu tốt đẹp. Việc đón những tia nắng đầu tiên cũng gắn với mong cầu sức khỏe, bình an, mùa màng thuận lợi và tài lộc trong năm mới. Vì vậy, thay vì chỉ ngắm bình minh như một hoạt động tham quan thông thường, nhiều người xem đây là khoảnh khắc đặc biệt để gửi gắm ước nguyện cho năm sắp tới.

Để trải nghiệm Hatsuhinode, người Nhật thường chọn những nơi có tầm nhìn thoáng về phía mặt trời mọc. Tại khu vực Tokyo, du khách có thể ngắm bình minh từ các đài quan sát cao tầng như Tokyo Tower hoặc di chuyển đến mũi Inubosaki thuộc tỉnh Chiba, nơi nổi tiếng với cảnh mặt trời nhô lên từ đường chân trời trên biển. Nếu muốn kết hợp ngắm cảnh thiên nhiên, khu vực ven biển Thái Bình Dương là lựa chọn phù hợp; còn những người yêu thích khung cảnh núi non có thể tìm đến khu vực quanh núi Phú Sĩ hoặc núi Takao

Otoshidama - Tiền mừng tuổi đầu năm

Otoshidama là phong tục người lớn tặng tiền mừng tuổi cho trẻ em vào dịp năm mới ở Nhật Bản. Sau khi các thành viên trong gia đình gặp gỡ, chúc Tết và trao nhau những lời chúc tốt đẹp, trẻ em thường nhận được một khoản tiền nhỏ từ cha mẹ, ông bà hoặc những người thân trong gia đình. Tiền mừng tuổi thường được đặt trong những chiếc phong bao nhỏ, thay vì trao trực tiếp. Số tiền không chỉ mang giá trị vật chất mà còn thể hiện lời chúc dành cho trẻ trong năm mới, như mong muốn các em khỏe mạnh, trưởng thành và gặp nhiều may mắn. Với trẻ em Nhật Bản, Otoshidama cũng là một trong những phong tục được mong chờ nhất trong những ngày đầu năm.

Trò chơi truyền thống ngày Tết Nhật Bản

Bên cạnh các nghi thức đầu năm, người Nhật còn duy trì nhiều trò chơi truyền thống để các thành viên trong gia đình cùng vui chơi trong những ngày Tết. Ba hoạt động thường được nhắc đến là Karuta, Hanetsuki và Takoage, mỗi trò mang một cách chơi riêng nhưng đều tạo nên không khí vui vẻ, đặc biệt với trẻ em.

Karuta là trò chơi thẻ bài yêu cầu người chơi nhanh chóng tìm và lấy đúng quân bài tương ứng với nội dung được đọc. Hanetsuki có cách chơi khá giống cầu lông nhưng sử dụng vợt gỗ và quả cầu nhỏ, trong khi Takoage là hoạt động thả diều, thường được trẻ em yêu thích khi có không gian ngoài trời. Những trò chơi này không chỉ mang tính giải trí mà còn góp phần duy trì nét sinh hoạt truyền thống trong những ngày đầu năm của người Nhật.

Thử vận may với những túi Fukubukuro

Một hoạt động mua sắm thú vị trong dịp Tết Nhật Bản là tìm mua Fukubukuro, hay còn gọi là “túi may mắn”. Nhiều cửa hàng tung ra những chiếc túi này vào đầu năm, bên ngoài thường chỉ cho biết thương hiệu hoặc nhóm sản phẩm, trong khi các món đồ cụ thể bên trong được giữ kín. Vì vậy, Fukubukuro cũng có nét tương tự như một dạng “túi mù”, khi người mua chỉ biết mình nhận được gì sau khi mở túi.

Tùy từng cửa hàng, Fukubukuro có thể chứa quần áo, mỹ phẩm, bánh kẹo, phụ kiện hoặc nhiều sản phẩm khác. Du khách có thể tìm Fukubukuro tại các cửa hàng bách hóa, trung tâm thương mại và chuỗi bán lẻ lớn ở Tokyo, Osaka, Kyoto... Tại Tokyo, một số địa điểm nổi bật có thể kể đến Isetan Shinjuku, Mitsukoshi Nihonbashi, Takashimaya và Daimaru Tokyo.

Dondoyaki – Nghi thức đốt đồ trang trí năm mới

Dondoyaki là nghi thức thường được tổ chức vào giữa tháng 1, khi thời gian đón năm mới đã kết thúc. Người dân mang Kadomatsu, Shimenawa và một số đồ trang trí hoặc bùa cũ trong dịp năm mới đến địa điểm tổ chức để đốt. Nghi thức này mang ý nghĩa tiễn Toshigami và khép lại những ngày đầu năm, đồng thời gửi gắm mong ước về một năm mới bình an, thuận lợi.

Tùy từng địa phương, Dondoyaki có thể được tổ chức tại đền Thần đạo, chùa hoặc khu vực cộng đồng. Một số nơi còn có phong tục nướng mochi trên ngọn lửa Dondoyaki và thưởng thức sau đó. Nếu có dịp ở Nhật vào giữa tháng 1, du khách có thể tìm hiểu lịch tổ chức tại địa phương mình lưu trú để quan sát một nghi thức truyền thống gắn với thời điểm kết thúc mùa Tết.

Những món ăn quen thuộc trong Tết Nhật Bản

Tết ở Nhật Bản cũng là dịp cả nhà ngồi lại bên những món ăn quen thuộc của ngày đầu năm. Trên bàn ăn, lời chúc về sức khỏe, tuổi thọ hay may mắn được gửi vào từng món theo những cách khác nhau. Cách gửi gắm mong ước qua từng món cũng là một nét thú vị trong ẩm thực Nhật Bản.

Bát Toshikoshi Soba trong đêm cuối năm 

Hình ảnh cả nhà ngồi bên nhau, ăn một bát Toshikoshi Soba nóng và kể những câu chuyện đã qua trong năm là một phần quen thuộc của đêm cuối năm ở Nhật. Trong quan niệm của người Nhật, Toshikoshi mang nghĩa “vượt qua năm cũ”, gắn với mong muốn để những muộn phiền ở lại phía sau trước lúc đón năm mới. Còn sợi soba dài mang lời chúc về tuổi thọ và sức khỏe. Bên bát mì còn nóng, cả nhà ngồi gần nhau, vừa ăn vừa trò chuyện, tận hưởng không khí sum họp ấm áp trước thèm năm mới. 

Osechi - Bữa cổ truyền thống Nhật Bản

Bữa cỗ ngày Tết Nhật Bản được chuẩn bị tươm tất với Osechi Ryori, những hộp jubako nhiều tầng đầy ắp các món ăn dành cho đầu năm. Người Nhật chăm chút từ cách chọn nguyên liệu đến màu sắc và hình dáng, để lời chúc cũng hiện diện ngay trên bàn ăn. Một chiếc lưng tôm cong gợi đến tuổi già khỏe mạnh, đến những hạt trứng cá quây thành chùm nhắc đến con cháu sum vầy, sắc đỏ trắng lại gắn với niềm vui và điều lành. Osechi thường được chuẩn bị sẵn từ cuối năm với những món dùng được trong vài ngày. Mâm cỗ đã tươm tất, những ngày đầu năm cũng thong thả hơn, cả nhà có thời gian ngồi ăn cùng nhau, trò chuyện hay nghỉ ngơi mà chẳng phải bận tâm nhiều đến chuyện nấu nướng.

Bát Ozoni mở đầu năm mới

Miếng mochi mềm dẻo trong bát nước dùng nóng mang theo mong ước về sức khỏe, may mắn và trường thọ trong năm mới. Ozoni thường được dọn vào sáng đầu năm, nhưng công thức lại thay đổi từ vùng này sang vùng khác, rồi đến từng gia đình. Ở Kanto thường gặp mochi vuông trong nước dùng trong, còn Kansai quen với mochi tròn nấu cùng miso. Có nhà thêm thịt gà, có nhà cho cá và rau củ theo mùa, cách nêm cũng theo khẩu vị đã ăn quen từ lâu. Hương vị Ozoni của tuổi thơ mỗi người có thể chẳng giống nhau, nhưng bát súp nóng với miếng mochi dẻo vẫn hình ảnh quen thuộc trong buổi sáng đầu năm. 

Xem thêm: Nagashi Somen: Bắt từng sợi mì giữa dòng nước mát ở Nhật Bản

Kinh nghiệm du lịch Nhật Bản dịp năm mới

Nếu có kế hoạch du lịch Nhật Bản vào dịp Tết Nhật Bản, bạn nên lưu ý một số điểm sau để chủ động hơn trong việc di chuyển và tham quan:

• Xem lịch hoạt động: Bảo tàng, điểm tham quan, nhà hàng và cửa hàng có thể nghỉ hoặc thay đổi giờ mở cửa trong kỳ nghỉ năm mới. Nên kiểm tra trực tiếp lịch của từng nơi trước hãy đưa vào lịch trình.

• Đặt vé tàu và chỗ ở sớm: Cuối năm là lúc nhu cầu đi lại tăng cao do người dân trở về quê và thăm gia đình. Các chặng Shinkansen phổ biến cùng khách sạn ở khu vực trung tâm thường nên được đặt sớm sớm.

• Đi Hatsumode với lịch trình thoáng: Những đền chùa lớn thu hút đông người đến cầu nguyện đầu năm. Nếu muốn thong thả tham quan, xin bùa hay rút quẻ xăm, nên dành riêng một khoảng thời gian thay vì ghép quá nhiều điểm trong cùng buổi.

• Mặc đủ ấm cho những giờ ở ngoài trời: Tháng 1 ở Nhật Bản thường lạnh, nhiệt độ phổ biến khoảng 2-10°C, có nơi rét hơn với mức nhiệt thấp. Chuẩn bị áo khoác ấm, khăn choàng, găng tay và giày kín sẽ tiện cho những buổi đi lễ hoặc tham quan ngoài trời.

• Chuẩn bị một ít tiền mặt: Những khoản nhỏ xuất hiện khá nhiều trong một ngày đi chơi dịp Tết, từ mua bùa, rút omikuji đến ghé hàng ăn quanh đền chùa. Vài đồng xu cũng tiện cho lúc viếng đền, lúc bạn muốn bỏ tiền vào hòm saisen trước khi cầu nguyện.

• Để lịch trình có khoảng trống: Oshougatsu có nhiều sinh hoạt đáng xem ngay trên đường phố và quanh đền chùa. Một lịch trình vừa phải sẽ dễ dành thời gian cho bữa ăn đầu năm, khu mua sắm hay những hoạt động tình cờ bắt gặp trong chuyến đi.

Tết Nhật Bản có lẽ đẹp nhất ở những ngày người ta tạm gác lại nhịp sống thường ngày để trở về nhà, ngồi lâu hơn bên một bữa cơm và dành thời gian cho những người thân quen. Với du khách, Oshougatsu cũng là dịp được nhìn thấy xứ Phù Tang trong những khoảnh khắc rất đời thường, ấm áp mà một chuyến đi vào thời điểm khác khó bắt gặp. Saigontimes Travel mong sẽ cùng bạn có mặt ở Nhật Bản vào một mùa năm mới như thế, để tự mình cảm nhận không khí Tết ngay giữa những ngày đầu tháng Giêng.