Lễ Obon: Mùa Vu Lan tri ân sâu sắc của người Nhật Bản

Lễ Obon là một trong những lễ hội truyền thống quan trọng nhất tại Nhật Bản, mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên và thể hiện lòng hiếu kính đối với những người đã khuất. Không chỉ là dịp đoàn viên của các gia đình, Obon còn nổi bật với nhiều nghi lễ tâm linh, điệu múa Bon Odori, lễ thả đèn lồng và các màn dâng lửa độc đáo. Nếu có cơ hội tham gia tour Nhật Bản vào tháng 7 hoặc tháng 8, du khách sẽ được hòa mình vào không khí lễ hội đậm đà bản sắc văn hóa và hiểu hơn về đời sống tinh thần của người dân xứ sở hoa anh đào.

Lễ Obon là gì?

Lễ hội Obon là một trong những dịp lễ hội mùa hè Nhật Bản vô cùng nổi tiếng bên cạnh Tết Nguyên đán (Shogatsu) và lễ Xuân phân. Lễ Obon mang ý nghĩa đón chào và tưởng nhớ linh hồn của tổ tiên, ông bà đã khuất trở về thăm gia đình. Vì vậy, các gia đình sẽ chuẩn bị bàn thờ, dọn dẹp mộ phần, dâng lễ vật và thực hiện nhiều nghi thức truyền thống để chào đón cũng như tiễn đưa tổ tiên. Đối với người Nhật, lễ hội không chỉ là một lễ hội tín ngưỡng mà còn là dịp nhắc nhở mỗi người về lòng biết ơn, đạo hiếu và sự gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình. Nhờ ý nghĩa nhân văn này khiến lễ Obon được liên tưởng đến lễ Vu Lan tại Việt Nam.

Nguồn gốc của lễ Obon

Lễ hội Obon là  có lịch sử hình thành cách đây hơn 500 - 600 năm và chịu ảnh hưởng sâu sắc từ Phật giáo kết hợp với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Nhật. Theo truyền thuyết, lễ hội bắt nguồn từ câu chuyện về Mục Kiền Liên (Mokuren), một trong những đệ tử có thần thông bậc nhất của Đức Phật. Sau khi mẹ qua đời, ông dùng phép thuật để tìm kiếm và phát hiện bà đang chịu khổ dưới địa ngục vì những nghiệp báo khi còn sống.

Đức Phật đã chỉ dạy Mục Kiền Liên chuẩn bị lễ vật cúng dường chư tăng vào ngày rằm tháng 7 để hồi hướng công đức cho mẹ. Nhờ lòng hiếu thảo và sự thành tâm của ông, mẹ đã được siêu thoát. Quá xúc động trước niềm vui đó, Mục Kiền Liên đã nhảy múa để bày tỏ lòng hân hoan. Theo thời gian, điệu múa này được lưu truyền và phát triển thành Bon Odori, một trong những hoạt động đặc trưng của lễ hội Obon ngày nay. Trải qua nhiều thế kỷ, Obon vẫn giữ nguyên vẹn giá trị tâm linh, qua đó trở thành một sự kiện văn hóa quan trọng, phản ánh tinh thần hiếu kính, lòng biết ơn và sự trân trọng truyền thống của người dân Nhật Bản.

Thời gian tổ chức lễ Obon

Không giống nhiều lễ hội truyền thống khác, Obon không có một thời điểm tổ chức thống nhất trên toàn Nhật Bản. Tùy theo từng địa phương và loại lịch được sử dụng, thời gian diễn ra lễ hội sẽ có sự khác nhau.

Shichigatsu Bon (Obon tháng 7)

Shichigatsu Bon là lễ Obon được tổ chức theo lịch Dương, diễn ra từ 13-16/7 hằng năm. Hình thức này phổ biến tại Tokyo, Yokohama và một số khu vực đô thị do ảnh hưởng của việc chuyển sang sử dụng lịch Dương từ thời Minh Trị. Mặc dù diễn ra vào tháng 7, Shichigatsu Bon vẫn giữ các nghi thức truyền thống như Mukaebi (đón linh hồn), tảo mộ, cúng tổ tiên và Okuribi (tiễn linh hồn). Đây là một trong ba hình thức tổ chức Obon phổ biến, phản ánh sự khác biệt về lịch lễ giữa các vùng của Nhật Bản.

Kyu Bon (Obon truyền thống)

Kyu Bon là hình thức tổ chức lễ Obon theo lịch Âm truyền thống, thường diễn ra vào ngày 15/7 Âm lịch, tương ứng với khoảng giữa hoặc cuối tháng 8 Dương lịch tùy từng năm. Hình thức này vẫn được duy trì tại một số vùng nông thôn, hải đảo và những địa phương coi trọng việc gìn giữ các phong tục lâu đời. Trong dịp Kyu Bon, các gia đình thực hiện đầy đủ các nghi thức truyền thống như tảo mộ, chuẩn bị bàn thờ, Mukaebi (đón linh hồn) và Okuribi (tiễn linh hồn). Việc tổ chức theo lịch Âm không chỉ góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn thể hiện sự tôn kính đối với tổ tiên và những giá trị truyền thống đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ.     

Hatchigatsu Bon (Obon tháng 8)

Hatchigatsu Bon là hình thức tổ chức lễ Obon phổ biến nhất tại Nhật Bản, thường diễn ra từ 13 - 16/8 hằng năm. Sau khi Nhật Bản chuyển sang sử dụng lịch Dương, nhiều địa phương đã chọn tổ chức Obon vào tháng 8 để phù hợp với lịch nghỉ hè và điều kiện sinh hoạt của người dân. Hầu hết các tỉnh thành thuộc khu vực Kansai, Chubu, Kyushu cùng nhiều vùng nông thôn đều chọn thời điểm giữa tháng 8 để thực hiện các nghi thức truyền thống gia đình.

Trong dịp lễ Obon, người dân Nhật Bản thực hiện chuỗi hoạt động văn hóa kết hợp giữa nghi lễ gia đình và không khí lễ hội cộng đồng. Chuỗi sự kiện khởi đầu bằng việc dọn dẹp mộ phần, sửa sang bàn thờ gia tiên và bày trí linh vật ngựa dưa chuột cùng bò cà tím. Chiều tối, các gia đình đốt lửa Mukaebi đón linh hồn tổ tiên trở về, trước khi thắp ngọn lửa Okuribi hoặc tổ chức đốt lửa Gozan Okuribi trên núi để tiễn đưa người đã khuất. Bên ngoài đường phố, không khí trở nên náo nhiệt với điệu múa Bon Odori truyền thống quanh đài gỗ Yagura rực rỡ đèn lồng. Kỳ lễ khép lại bằng nghi thức thả đèn hoa đăng Toro Nagashi lung linh trên sông, mang theo lời cầu nguyện an lành và soi đường cho các linh hồn thanh thản quay về thế giới bên kia.

Các nghi thức truyền thống trong lễ hội Obon

Lễ hội Obon không chỉ là dịp tưởng nhớ tổ tiên mà còn bao gồm nhiều nghi thức truyền thống được người Nhật gìn giữ qua nhiều thế kỷ. Mỗi nghi thức đều mang ý nghĩa tâm linh riêng, thể hiện lòng biết ơn và mong muốn cầu bình an cho gia đình. Tùy từng địa phương, cách tổ chức có thể khác nhau, nhưng nhìn chung các nghi lễ sẽ diễn ra theo trình tự dưới đây.

Chuẩn bị bàn thờ và vật phẩm đón tổ tiên

Trước khi lễ hội Obon diễn ra, các gia đình Nhật Bản sẽ dọn dẹp nhà cửa, lau chùi bàn thờ Phật (Butsudan) và chuẩn bị bàn thờ Obon (Obon-dana) để đón linh hồn tổ tiên trở về. Trên bàn thờ thường bày hoa tươi, trái cây theo mùa, hương, nến, cơm, trà và các món ăn truyền thống hoặc món ăn yêu thích của người đã khuất. Việc chuẩn bị lễ vật không đặt nặng giá trị vật chất mà thể hiện lòng thành kính, biết ơn và sự tưởng nhớ của con cháu đối với tổ tiên.

Bên cạnh đó, nhiều gia đình còn chuẩn bị Shoryo-uma, vật phẩm biểu tượng được làm từ dưa leo và cà tím cắm chân bằng que tre. Theo quan niệm dân gian, dưa leo tượng trưng cho con ngựa để linh hồn tổ tiên trở về nhà nhanh chóng, trong khi cà tím tượng trưng cho con bò giúp các linh hồn thong thả trở lại thế giới bên kia sau khi lễ hội kết thúc. Đây là một trong những nét văn hóa đặc trưng của Obon, phản ánh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tinh thần hiếu kính đã được người Nhật gìn giữ qua nhiều thế kỷ.

Lễ đón linh hồn (Mukaebi)

Mukaebi hay còn gọi là lễ đón linh hồn, là một trong những nghi thức quan trọng mở đầu lễ hội Obon. Vào ngày đầu tiên của lễ hội, nhiều gia đình sẽ thắp đèn lồng trước cửa nhà hoặc đốt một ngọn lửa nhỏ tại cổng để chào đón linh hồn tổ tiên trở về đoàn tụ với con cháu. Theo quan niệm truyền thống của người Nhật, ánh sáng từ đèn lồng và ngọn lửa đóng vai trò như "ngọn đèn dẫn đường" (Michishirube), giúp các linh hồn tìm đúng đường về nhà. Sau nghi thức này, các thành viên trong gia đình sẽ thắp hương, dâng lễ vật và cầu nguyện trước bàn thờ Obon, bày tỏ lòng biết ơn cũng như tưởng nhớ đến những người đã khuất. Ngoài ý nghĩa tâm linh, nghi thức Mukaeb còn thể hiện nét đẹp trong văn hóa hiếu kính và sự gắn kết giữa các thế hệ của người Nhật.

Tảo mộ và tưởng nhớ tổ tiên

Phong tục tảo mộ trong lễ Obon bắt nguồn từ sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Nhật và ảnh hưởng của Phật giáo, được duy trì từ khoảng thế kỷ VII - VIII khi Obon trở thành một nghi lễ phổ biến trong đời sống. Người Nhật tin rằng vào dịp này, linh hồn tổ tiên sẽ trở về thăm gia đình, vì vậy việc chăm sóc phần mộ được xem là cách bày tỏ lòng thành kính và chuẩn bị đón người đã khuất trở về.

Theo tín ngưỡng truyền thống, việc tảo mộ còn mang ý nghĩa chuẩn bị để đón linh hồn tổ tiên trở về đoàn tụ cùng gia đình trong những ngày Obon. Sau khi hoàn thành nghi thức tại nghĩa trang, nhiều gia đình sẽ tiếp tục thực hiện các nghi lễ thờ cúng tại nhà như chuẩn bị bàn thờ Obon và đốt lửa Mukaebi để dẫn đường cho linh hồn tổ tiên. Ngoài giá trị tâm linh, tảo mộ còn là dịp để các thành viên trong gia đình sum họp, cùng ôn lại kỷ niệm về ông bà, cha mẹ và truyền dạy cho thế hệ trẻ tinh thần hiếu đạo. Nhờ vậy, phong tục này vẫn được người Nhật duy trì qua nhiều thế kỷ và trở thành một phần không thể thiếu trong lễ Obon cũng như văn hóa truyền thống của đất nước.

Lễ tiễn linh hồn (Okuribi)

Lễ tiễn linh hồn Okuribi có lịch sử gắn liền với sự hình thành của lễ Obon, bắt nguồn từ sự kết hợp giữa tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Nhật và giáo lý Phật giáo được truyền vào Nhật Bản từ thế kỷ VI. Khi Obon dần trở thành một lễ hội truyền thống vào thời kỳ Nara (710 - 794), nghi thức tiễn linh hồn cũng được hình thành để khép lại chuỗi nghi lễ đón và tưởng nhớ tổ tiên.

Theo quan niệm dân gian, sau khi kết thúc thời gian đoàn tụ trong dịp Obon, linh hồn tổ tiên cần được tiễn trở về cõi linh thiêng để hoàn thành vòng tuần hoàn của nghi lễ. Vì vậy, người Nhật sẽ thắp lửa Okuribi, treo đèn lồng hoặc thực hiện nghi thức Toro Nagashi (thả đèn hoa đăng) trên sông, hồ hoặc biển nhằm soi đường và tiễn biệt các linh hồn. Trải qua nhiều thế kỷ, nghi thức này vẫn được duy trì ở nhiều địa phương trên khắp Nhật Bản, không chỉ như một hoạt động tín ngưỡng mà còn là biểu tượng của lòng biết ơn, sự hiếu kính và truyền thống tưởng nhớ tổ tiên trong văn hóa Nhật Bản.

Xem thêm: Nikko Toshogu: Dấu ấn huy hoàng của thời Edo tại Nhật Bản

Ẩm thực trong lễ Obon

Ẩm thực trong lễ Obon không chỉ phục vụ các bữa cơm đoàn tụ mà còn mang ý nghĩa dâng cúng tổ tiên và cầu mong bình an. Tùy từng vùng của Nhật Bản, các món ăn có thể khác nhau, nhưng đều gắn liền với truyền thống tưởng nhớ người đã khuất và văn hóa Phật giáo.

Shojin Ryori (Ẩm thực chay Phật giáo)

Shojin Ryori là ẩm thực chay truyền thống của Phật giáo Nhật Bản, được chế biến từ đậu phụ, rau củ, nấm, rong biển và các nguyên liệu theo mùa. Trong dịp Obon, nhiều gia đình chuẩn bị các món chay để dâng lên bàn thờ tổ tiên, thể hiện sự thanh tịnh, lòng thành kính và biết ơn đối với những người đã khuất. Đây cũng là nét văn hóa phản ánh ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo trong lễ Obon.

Ohagi

Ohagi là món bánh truyền thống trong ẩm thực Nhật Bản, được làm từ gạo nếp giã dẻo và phủ bên ngoài lớp nhân đậu đỏ ngọt (anko). Đây là món bánh quen thuộc trong các dịp tưởng nhớ tổ tiên, đặc biệt là lễ Obon, nhờ mang ý nghĩa về sự biết ơn, đoàn viên và lòng thành kính. Trong dịp Obon, nhiều gia đình chuẩn bị Ohagi để dâng lên bàn thờ tổ tiên như một lễ vật cúng bái. Sau khi hoàn thành các nghi thức, bánh sẽ được chia sẻ cho các thành viên trong gia đình cùng thưởng thức. Với hương vị mộc mạc và giá trị văn hóa lâu đời, Ohagi không chỉ là món ăn truyền thống mà còn là biểu tượng của sự gắn kết gia đình trong mùa lễ Obon.

Somen

Somen là loại mì sợi trắng rất mỏng, được làm từ bột mì và thường dùng lạnh cùng nước chấm tsuyu. Vì lễ Obon diễn ra vào mùa hè, somen trở thành món ăn phổ biến trong các bữa cơm gia đình nhờ hương vị thanh mát, dễ ăn và giúp giải nhiệt hiệu quả. Trong nhiều gia đình Nhật Bản, somen xuất hiện trong dịp Obon như một phần của bữa cơm đoàn tụ. Ở một số địa phương, món mì này còn được dâng lên bàn thờ tổ tiên với ý nghĩa cầu mong bình an, sức khỏe và sự gắn kết giữa các thế hệ. Nhờ sự giản dị nhưng giàu giá trị truyền thống, somen đã trở thành một trong những món ăn đặc trưng của mùa lễ Obon.

Kinh nghiệm tham quan lễ Obon

Để có trải nghiệm trọn vẹn khi tham gia lễ Obon, du khách nên lưu ý một số kinh nghiệm dưới đây nhằm chủ động về lịch trình, tôn trọng văn hóa địa phương và tận hưởng không khí lễ hội một cách thuận tiện nhất.

• Lựa chọn thời điểm phù hợp: Obon được tổ chức vào nhiều thời điểm khác nhau tùy từng địa phương, phổ biến nhất là từ 13-16/8, trong khi một số nơi như Tokyo tổ chức vào tháng 7. Bạn nên kiểm tra lịch diễn ra của điểm đến trước chuyến đi để có thể tham gia các nghi lễ và hoạt động đặc sắc như Bon Odori, Toro Nagashi hay Okuribi.

• Đặt vé và khách sạn từ sớm: Đây là một trong những kỳ nghỉ lớn nhất tại Nhật Bản nên lượng người di chuyển rất đông. Vé Shinkansen, máy bay, xe buýt đường dài và khách sạn thường hết chỗ nhanh hoặc tăng giá. Để có nhiều lựa chọn và tiết kiệm chi phí, bạn nên đặt dịch vụ trước khoảng 1-2 tháng, đặc biệt khi du lịch đến Kyoto, Tokyo hoặc Osaka.

• Tôn trọng văn hóa và nghi thức truyền thống: Obon là dịp tưởng nhớ tổ tiên nên nhiều hoạt động mang tính tâm linh. Khi tham quan đền, chùa hoặc theo dõi các nghi lễ, du khách nên mặc trang phục lịch sự, giữ trật tự, tuân thủ quy định của địa phương và hạn chế gây ảnh hưởng đến không gian thờ cúng.

• Tham gia các hoạt động văn hóa đặc sắc: Bên cạnh các nghi lễ truyền thống, bạn nên dành thời gian trải nghiệm múa Bon Odori, ngắm lễ thả đèn hoa đăng Toro Nagashi, thưởng thức ẩm thực tại các gian hàng lễ hội hoặc chiêm ngưỡng Gozan Okuribi ở Kyoto. Đây là những hoạt động giúp bạn hiểu rõ hơn về văn hóa và đời sống của người Nhật.

• Chuẩn bị cho thời tiết mùa hè: Lễ Obon diễn ra vào tháng 7 hoặc tháng 8, thời điểm thời tiết khá nóng và độ ẩm cao. Bạn nên mang theo nước uống, mũ, kem chống nắng, quạt cầm tay và mặc trang phục thoáng mát để thuận tiện khi tham gia các hoạt động ngoài trời trong thời gian dài.

• Sắp xếp lịch trình linh hoạt: Trong kỳ nghỉ Obon, nhiều điểm tham quan, ga tàu và trung tâm thương mại thường rất đông khách. Vì vậy, bạn nên khởi hành sớm, ưu tiên đặt vé trước nếu có thể và dành thêm thời gian di chuyển để tránh ảnh hưởng đến kế hoạch tham quan.

Obon là minh chứng cho cách người Nhật gìn giữ những giá trị truyền thống giữa nhịp sống hiện đại, tạo nên một lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa và ý nghĩa nhân văn. Đây cũng là thời điểm lý tưởng để du khách khám phá đời sống tinh thần của người dân bản địa và có thêm những trải nghiệm khó quên trong hành trình đến Nhật Bản. Saigontimes Travel sẽ đồng hành cùng bạn để tận hưởng một chuyến đi chỉn chu, an toàn và giàu trải nghiệm văn hóa.