Kịch Noh là gì? Khám phá nghệ thuật sân khấu Nhật Bản

Kịch Noh Nhật Bản là loại hình sân khấu truyền thống kết hợp diễn xuất cách điệu, lời ngâm, âm nhạc và những chiếc mặt nạ gỗ đặc trưng. Hình thành từ thời Muromachi, nghệ thuật này gây ấn tượng bởi nhịp diễn chậm, sân khấu tối giản và cách thể hiện cảm xúc qua từng cử chỉ nhỏ. Cùng với Kyogen, Noh thuộc nghệ thuật sân khấu Nōgaku được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể. Tìm hiểu lịch sử, mặt nạ kịch Noh và những nét đặc trưng trong biểu diễn sẽ giúp bạn hiểu hơn về một di sản nghệ thuật lâu đời của Nhật Bản khi tham gia tour Nhật Bản.

Tổng quan về kịch Noh Nhật Bản

Kịch Noh là loại hình sân khấu truyền thống của Nhật Bản, kết hợp lời ngâm, âm nhạc, động tác cách điệu và mặt nạ để kể những câu chuyện về thần linh, chiến binh, con người và thế giới tâm linh. Khác với những hình thức sân khấu thiên về đối thoại hay biểu cảm trực tiếp, Noh sử dụng chuyển động tiết chế, nhịp diễn chậm và không gian sân khấu tối giản để truyền tải cảm xúc. Người diễn không cần thể hiện mọi tâm tư qua nét mặt hay lời nói; đôi khi, một động tác xoay người hoặc thay đổi góc nghiêng của mặt nạ cũng góp phần làm rõ trạng thái nhân vật.

Kịch Noh phát triển từ những hình thức biểu diễn có trước, trong đó có Sarugaku. Đến thế kỷ 14, nghệ sĩ Kan’ami cùng con trai Zeami đã góp phần định hình và phát triển Noh thành một loại hình nghệ thuật có phong cách riêng. Những buổi biểu diễn của họ nhận được sự bảo trợ từ shogun Ashikaga Yoshimitsu, giúp Noh được tầng lớp võ sĩ coi trọng và tiếp tục phát triển. Qua nhiều thế hệ nghệ nhân, nghệ thuật này được truyền lại và duy trì trên sân khấu Nhật Bản.

Noh cùng Kyogen tạo thành Nōgaku – nghệ thuật sân khấu truyền thống được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể. Trong khi Noh thường khai thác những câu chuyện giàu tính biểu tượng, cảm xúc và yếu tố tâm linh, Kyogen thiên về hài kịch và những tình huống đời thường. Sự kết hợp của hai loại hình góp phần tạo nên nét đặc trưng của sân khấu Nōgaku Nhật Bản.

Những đặc trưng nghệ thuật làm nên linh hồn của kịch Noh

Kịch Noh Nhật Bản tạo dấu ấn qua sự kết hợp giữa mặt nạ, trang phục, âm nhạc và động tác biểu diễn theo quy tắc riêng. Sân khấu không sử dụng nhiều cảnh trí, nhưng từng chi tiết như góc nghiêng của mặt nạ, nhịp bước chân hay tiếng trống đều góp phần thể hiện nhân vật và dẫn dắt câu chuyện. Những yếu tố này phối hợp với nhau tạo nên phong cách đặc trưng của nghệ thuật Noh.

Mặt nạ kịch Noh - men và nghệ thuật biểu đạt cảm xúc

Mặt nạ Noh-men là một trong những đặc trưng dễ nhận biết của kịch Noh Nhật Bản. Mặt nạ thường được chạm khắc từ gỗ, đại diện cho những kiểu nhân vật khác nhau như phụ nữ trẻ, người cao tuổi, thần linh hay linh hồn. Các đường nét trên mặt nạ gần như cố định, nhưng cách diễn viên điều chỉnh góc đầu kết hợp với ánh sáng có thể khiến gương mặt trông vui tươi, u buồn hoặc trầm lắng hơn.

Trong nghệ thuật Noh, động tác ngửa mặt nhẹ để đón sáng thường được gọi là teru, còn cúi mặt để tạo cảm giác tối và trầm xuống là kumoru. Nhờ kỹ thuật này, cùng một chiếc mặt nạ có thể truyền tải những sắc thái cảm xúc khác nhau mà không cần thay đổi đường nét. Đây cũng là lý do mặt nạ kịch Noh không chỉ có chức năng nhận diện nhân vật mà còn giữ vai trò quan trọng trong cách diễn viên thể hiện tâm trạng trên sân khấu.

Trang phục lộng lẫy

Nếu mặt nạ tạo nên gương mặt nhân vật, shozoku lại hoàn thiện diện mạo của họ trên sân khấu. Thuở đầu, nghệ sĩ Noh vẫn biểu diễn trong trang phục thường ngày. Từ khoảng thế kỷ 15, các lãnh chúa và shogun bắt đầu tặng những tấm lụa quý cho nghệ sĩ mình yêu thích, rồi những chất liệu này dần xuất hiện trong phục trang biểu diễn. Y phục Noh ngày một cầu kỳ, đến cả người đánh cá hay phụ nữ làm muối trong kịch bản cũng khoác những lớp áo lộng lẫy. Màu sắc, hoa văn và cách phối áo còn gợi lên tuổi tác, thân phận và sắc thái riêng của từng nhân vật. Nổi bật trong số đó là karaori, loại áo dệt gấm dành cho vai nữ, phủ hoa lá và những đường chỉ óng ánh. Khi diễn viên xoay người hoặc di chuyển chậm rãi, độ rủ của vải và cách các lớp áo chuyển động cũng trở thành một phần của ngôn ngữ biểu diễn.

Sân khấu Noh Butai với thiết kế đặc trưng

Sân khấu Noh, gọi là Noh Butai, có thiết kế tương đối tối giản nhưng tuân theo những quy tắc riêng. Khu vực biểu diễn chính thường có dạng vuông, sử dụng sàn gỗ và mái che phía trên. Thay vì thay đổi phông nền theo từng cảnh, sân khấu giữ bố cục ổn định để người xem tập trung vào động tác, âm nhạc và lời ngâm của nghệ sĩ.

Một bộ phận dễ nhận biết là Hashigakari – lối đi nối khu vực hậu trường với sân khấu chính. Đây không đơn thuần là đường di chuyển mà còn được sử dụng trong quá trình nhân vật xuất hiện hoặc rời sân khấu. Dọc lối đi thường có ba cây thông nhỏ làm yếu tố trang trí theo quy ước truyền thống. Nhờ cách bố trí này, từng bước chân và sự xuất hiện của diễn viên đều trở thành một phần trong nhịp điệu biểu diễn của kịch Noh.

Âm nhạc Hayashi và lời ngâm vịnh Jiutai

Tiếng sáo Nokan réo rắt len giữa những nhịp trống lúc thong thả, lúc dồn dập, đôi khi pha chút ma mị giữa không gian sân khấu tĩnh mịch. Âm thanh chuyển theo diễn biến tâm lý của nhân vật, từ những nhịp chậm đưa người xem vào khoảng lắng đến tiếng trống mỗi lúc một gấp hơn, kéo cảm xúc sang hồi hộp và căng thẳng. Tất cả đến từ dàn Hayashi, với sáo Nokan cùng ba loại trống Ko-tsuzumi, O-tsuzumi và Taiko. 

Giữa những âm điệu ấy, lời ngâm của Jiutai cất lên từ một bên sàn diễn. Dàn hợp xướng ngồi bên cạnh sân khấu, đảm nhiệm phần ngâm lời thơ, kể chuyện và diễn đạt suy nghĩ của nhân vật. Thay vì để nhân vật tự nói toàn bộ lời thoại, Noh sử dụng lời ngâm của Jiutai để bổ sung bối cảnh, thể hiện tâm trạng hoặc kể lại những sự việc trong quá khứ. Sự kết hợp giữa âm nhạc, lời ngâm và động tác cách điệu giúp câu chuyện được truyền tải ngay cả khi nhân vật ít đối thoại trực tiếp.

Phong cách biểu diễn

Kịch Noh Nhật Bản có phong cách biểu diễn tiết chế, trong đó động tác, tư thế và nhịp di chuyển đều tuân theo những quy tắc riêng. Thay vì diễn tả cảm xúc bằng nhiều biểu cảm khuôn mặt hay cử chỉ tự nhiên, nghệ sĩ sử dụng các động tác cách điệu như bước chân trượt trên sàn, nâng tay, xoay người hoặc dừng lại đúng nhịp. Mỗi chuyển động đều góp phần thể hiện trạng thái và thân phận của nhân vật.

Một đặc điểm thẩm mỹ gắn với Noh là Yūgen – vẻ đẹp sâu kín, tinh tế và không bộc lộ hoàn toàn. Cảm xúc thường được gợi ra qua những chi tiết nhỏ, để người xem tự cảm nhận thay vì được giải thích trực tiếp. Sự kết hợp giữa động tác có kiểm soát, nhịp diễn chậm và những khoảng lặng tạo nên nét riêng của nghệ thuật sân khấu Noh

Kịch Noh được xây dựng như thế nào?

Nhiều vở Noh bắt đầu từ một cuộc gặp gỡ khá đơn giản. Một nhà sư hoặc lữ khách trên đường đi ngang qua một vùng đất tình cờ gặp một người lạ, rồi từ cuộc trò chuyện ấy, những chuyện đã xảy ra từ nhiều năm trước dần được kể lại. Người lạ sau đó có thể tiết lộ mình chính là linh hồn của một chiến binh, một người phụ nữ còn mang nặng nhớ thương hay một nhân vật thuộc về quá khứ. Câu chuyện vì thế thường không đi thẳng từ đầu đến cuối, mà giống như từng lớp ký ức được mở ra qua cuộc gặp giữa hai nhân vật.

Những nhân vật dẫn dắt câu chuyện 

Một câu chuyện Noh thường được nhìn qua Shite, nhân vật đứng ở trung tâm vở diễn và cũng là người mang phần cảm xúc nặng nhất. Đối diện với Shite là Waki, người lắng nghe và từng bước khơi lại những chuyện tưởng đã nằm yên trong quá khứ. Ngoài hai vai này, một số vở còn có Tsure và Ai-kyogen, mỗi người xuất hiện theo một cách riêng để câu chuyện được nối tiếp.

• Shite: Nhân vật chính của vở diễn, có thể là thần linh, phụ nữ, chiến binh hoặc linh hồn của người đã khuất. Đây thường là nhân vật thể hiện trọng tâm cảm xúc và chủ đề của câu chuyện.

• Waki: Thường là một nhà sư, lữ khách hoặc người phàm và không đeo mặt nạ. Nhân vật này gặp Shite, lắng nghe câu chuyện và đặt những câu hỏi đưa ký ức năm xưa trở lại. 

• Tsure: Xuất hiện trong một số vở, thường có mối liên hệ với Shite hoặc Waki. Tsure tham gia vào lời ca, đối thoại và những đoạn diễn chung tùy theo kịch bản.

• Ai-kyogen: Thường xuất hiện ở khoảng chuyển của những vở có cấu trúc phù hợp. Đảm nhận phần kể chuyện bằng lời trực tiếp và gần gũi hơn, thường bổ sung bối cảnh hoặc giải thích một sự việc đã được nhắc đến trong vở.

Mạch kể chuyện đặc trưng của kịch Noh

Noh thường không đưa người xem đến thẳng biến cố chính. Câu chuyện hay bắt đầu ở một thời điểm sau khi mọi chuyện đã xảy ra, chẳng hạn Waki đặt chân đến một vùng đất rồi gặp Shite. Từ cuộc trò chuyện tưởng như bình thường ấy, một câu chuyện cũ dần được nhắc lại. Đó có thể là chuyện đã xảy ra ngay tại nơi họ đang đứng, còn những chi tiết về quá khứ và thân phận của Shite được giữ lại rồi hé mở từng chút theo lời kể.

Ở những vở có cấu trúc hai phần, Shite rời sân khấu vào cuối phần đầu, để khoảng chuyển ở giữa nối thêm những mảnh ghép còn thiếu. Khi nhân vật trở lại ở phần sau, thân phận thật mới dần sáng rõ. Shite có thể chính là linh hồn của người thuộc về câu chuyện năm xưa, trở về để kể lại những gì mình đã trải qua qua lời ngâm, điệu múa và âm nhạc. Người xem lúc này mới có đủ những mảnh ghép để hiểu câu chuyện thực sự phía sau cuộc gặp ở đầu vở. Cách kể hai phần xuất hiện khá phổ biến trong Noh, bên cạnh những vở có cấu trúc khác.

Năm chủ đề kinh điển trên sân khấu Noh

Các vở kịch Noh Nhật Bản truyền thống thường được phân thành năm nhóm dựa trên nhân vật và chủ đề chính. Nội dung có thể xoay quanh thần linh, chiến binh đã khuất, nhân vật nữ, những câu chuyện đời thường hoặc các thực thể siêu nhiên. Cách phân loại này giúp người xem hình dung rõ hơn về sự đa dạng trong đề tài của nghệ thuật Noh.

• Kami mono – Vở diễn về thần linh: Thường kể về các vị thần gắn với truyền thuyết, đền thờ hoặc những vùng đất linh thiêng. Nhóm vở này thường mang không khí trang trọng, thể hiện sự tôn kính đối với thần linh.

• Shura mono – Vở diễn về chiến binh: Xoay quanh những võ sĩ đã khuất, thường tái hiện ký ức chiến trận, cái chết và nỗi day dứt còn vương lại sau chiến tranh.

• Katsura mono – Vở diễn về phụ nữ: Tập trung vào các nhân vật nữ với những câu chuyện về tình yêu, nỗi nhớ và chia lìa. Cảm xúc thường được thể hiện qua lời ngâm, điệu múa và các động tác tiết chế.

• Zatsu mono – Vở diễn thuộc nhóm đề tài khác: Bao gồm nhiều câu chuyện không thuộc các nhóm trên, có thể đề cập đến thân phận con người, mất mát, tình thân hoặc những biến động trong cuộc sống.

• Kiri Noh – Vở diễn cuối: Thường xuất hiện ở cuối chương trình, với các nhân vật như quỷ, thần hoặc những thực thể siêu nhiên. Nhóm này có thể sử dụng động tác mạnh, điệu múa sôi động và nhịp trống dồn dập hơn, tạo cao trào cho buổi diễn.

Xem thêm: Tết Nhật Bản: Khám phá phong tục đón năm mới độc đáo xứ Phù Tang

Địa điểm thưởng thức kịch Noh trứ danh tại Nhật Bản

Nếu có dịp xem kịch Noh tại Nhật Bản, bạn nên dành thời gian cho trọn một vở diễn. Ngồi trong khán phòng, tiếng sáo, nhịp trống, những bước chân trên sàn gỗ hay biểu cảm thoáng qua trên chiếc mặt nạ đều hiện lên rõ hơn rất nhiều. Tokyo và Kyoto có những sân khấu Noh lâu đời, còn một số đền chùa lại đưa vở diễn ra ngoài trời dưới ánh lửa. 

Nhà hát kịch Noh Quốc gia 

Nhà hát kịch Noh Quốc gia (National Noh Theatre) mở cửa vào tháng 9/1983, là địa điểm chuyên tổ chức biểu diễn và giới thiệu nghệ thuật Noh, Kyōgen – hai loại hình sân khấu truyền thống của Nhật Bản. Ngoài các buổi diễn định kỳ, nhà hát còn tổ chức chương trình có phần thuyết minh, biểu diễn chuyên đề và hoạt động tìm hiểu nghệ thuật truyền thống. Không gian bên trong có sân khấu Noh, phòng trưng bày tư liệu và khu đọc tài liệu phục vụ người quan tâm đến loại hình nghệ thuật này.

Một điểm thuận tiện với du khách quốc tế là các buổi diễn do nhà hát tổ chức có hệ thống phụ đề tiếng Anh và tiếng Nhật trên màn hình tại ghế ngồi. Tuy nhiên, phụ đề và hình thức hỗ trợ ngôn ngữ có thể khác nhau tùy chương trình, vì vậy bạn nên xem thông tin trên trang đặt vé trước khi chọn suất diễn.

• Vị trí: 4-18-1 Sendagaya, Shibuya, Tokyo, Nhật Bản

• Cách di chuyển: Đi bộ khoảng 5 phút từ ga Sendagaya trên tuyến JR Chuo-Sobu hoặc ga Kokuritsu-kyogijo trên tuyến Toei Oedo; khoảng 7 phút từ ga Kita-sando trên tuyến Tokyo Metro Fukutoshin.

• Giá vé tham khảo: Khoảng 2.500 - 8.000 JPY/vé (tương đương 420.000 - 1.350.000 VNĐ).

Nhà hát kịch Kanze Noh 

Nhà hát Kanze Noh (Kanze Noh Theatre) là địa điểm biểu diễn gắn với trường phái Kanze, một trong năm trường phái chính của nghệ thuật kịch Noh Nhật Bản. Theo thông tin trên website chính thức, nhà hát được thành lập vào năm 1900 cùng với tổ chức Kanze-kai. Sau thời gian hoạt động tại Shoto, Tokyo, nhà hát chuyển đến khu GINZA SIX vào tháng 4/2017, tiếp tục duy trì hoạt động biểu diễn và truyền bá nghệ thuật Noh.

Điểm đáng chú ý là nhà hát nằm tại tầng hầm B3 của khu phức hợp GINZA SIX, thuộc khu Ginza – nơi tập trung nhiều cửa hàng, nhà hàng và điểm mua sắm tại Tokyo. Du khách có thể kết hợp xem kịch với lịch trình tham quan khu vực này, nhưng nên kiểm tra lịch biểu diễn trước vì không phải thời điểm nào cũng có chương trình phù hợp.

• Địa chỉ: Tầng B3, GINZA SIX, 6-10-1 Ginza, Chuo-ku, Tokyo, Nhật Bản.

• Đặt vé: Có thể đặt qua website chính thức của Kanze-kai

• Giá vé tham khảo: Dao động từ 3.000 - 10.000 JPY/vé (tương đương khoảng 500.000 - 1.650.000 VNĐ).

Các thánh đường kịch nghệ cố đô Kyoto

Tại Kyoto, du khách muốn xem kịch Noh cổ truyền thường tìm đến hai địa điểm quen thuộc là hội trường Kyoto Kanze Kaikan và nhà hát Kongo Noh Theatre. Nằm ngay khu văn hóa Okazaki gần đền Heian Jingu, Kyoto Kanze Kaikan sở hữu sân khấu gỗ bách Hinoki truyền thống với bức tranh cây thông cổ thụ mạ vàng phía sau sàn diễn, đồng thời trang bị thiết bị phụ đề tiếng Anh hỗ trợ người xem theo dõi nội dung trong các buổi diễn chính thức. Trong khi đó, nhà hát Kongo Noh tọa lạc đối diện Hoàng cung Kyoto, là sân khấu riêng của trường phái Kongo - phái kịch Noh duy nhất đặt trụ sở chính tại Kyoto. Không gian biểu diễn tại đây giữ đúng cấu trúc sàn diễn mộc mạc thời xưa, mang lại trải nghiệm xem kịch trực quan bên cạnh lịch trình tham quan các đền chùa và phố cổ quen thuộc của cố đô.

Hội trường Kyoto Kanze Kaikan

• Vị trí : 44 Okazaki Enshoji-cho, Sakyo-ku, Kyoto

• Giá vé tham khảo: Dao động từ 3.000 - 10.000 JPY/vé (tương đương khoảng 500.000 - 1.650.000 VNĐ).

Nhà hát Kongo Noh Theatre

• Vị trí: 448-3 Karasuma-dori Ichijo-sagaru, Kamigyo-ku, Kyoto

• Giá vé tham khảo: Khoảng 2.000 - 8.500 JPY/vé (tương đương 340.000 – 1.450.000 VNĐ)

Xem kịch Noh huyền ảo dưới ánh lửa đêm

Bắt nguồn từ chùa Kofuku-ji ở cố đô Nara từ năm 869, Takigi Noh là hình thức trình diễn kịch Noh ngoài trời vào ban đêm và hiện vẫn được duy trì vào tuần thứ ba của tháng 5 tại ngôi chùa này cùng đền Kasuga Taisha. Không gian biểu diễn không dùng hệ thống đèn điện hiện đại mà được thắp sáng hoàn toàn bằng những đống củi cháy bập bùng dựng quanh mép sân khấu. Từng vệt sáng tối lay động theo gió rọi thẳng lên hoa văn rực rỡ của bộ trang phục shozoku, làm biến đổi liên tục sắc thái biểu cảm trên chiếc mặt nạ gỗ theo từng bước xoay người của diễn viên. Giữa màn đêm tĩnh mịch chốn đền chùa cổ kính, tiếng sáo trúc réo rắt quyện cùng nhịp trống dồn dập, mang lại một không gian thưởng thức nghệ thuật truyền thống vừa tôn nghiêm, vừa lắng đọng.

• Vị trí: Kofuku-ji và Kasuga Taisha, Nara

• Thời gian: Thứ Sáu và thứ Bảy tuần thứ ba của tháng 5 

• Giá vé tham khảo: Đứng xem tự do miễn phí (đặt chỗ ngồi gần sân khấu khoảng 5.000 JPY/ghế ~ 850.000 VNĐ

Kịch Noh đã đi qua hơn sáu thế kỷ, nhưng sức hút của nó vẫn còn nguyên trong từng buổi diễn hôm nay. Một lần ngồi trước sân khấu, nghe âm thanh của vở kịch vang lên ngay trong khán phòng và để mình chậm lại theo nhịp diễn sẽ là trải nghiệm khó thay thế bằng những gì được kể qua câu chữ. Đến Nhật Bản, hãy dành một buổi cho Noh và cảm nhận nét đẹp đã được người Nhật nâng niu qua bao thế hệ. Cùng Saigontimes Travel khám phá xứ sở Phù Tang qua những hành trình đầy cảm hứng và mang về nhiều hơn những kỷ niệm sau mỗi chuyến đi.